08 mar Móðurmál og mannamál
Ég fór, í vikunni, ásamt öðrum höfundum Vaktanna, á frumsýningu á söngleik sem gerður er upp úr Næturvaktinni. Það er leikfélag menntaskólans í Reykjavík, Herranótt, sem stendur að uppfærslunni. Eins og margir vita þá er Herranótt elsta leikfélag landsins og mjög líklega eitt elsta ef ekki elsta starfandi leikfélag á Norðurlöndum.
Við skemmtum okkur allir einstaklega vel enda mjög áhugaverð og skemmtileg sýning. Fyrir margra hluta sakir. Án þess að ljóstra of miklu upp um söguþráðinn þá fjallar það um leikhópinn og umræður um hvaða verk eigi að setja upp. Valið stendur á milli Galdra Lofts og Næturvaktarinnar. Galdra Loftur er táknmynd Íslenskrar þjóðmenningar og mikilvægra hefða á meðan Næturvaktin er ekki einu sinni leikrit heldur bara sjónvarpsþættir en verða þó ofan á á endanum. Auðnuleysi leikhópsins verður svo líka spegilmynd af hinni Íslensku tilvistarangist þeirra Georgs, Ólafs og Daníels.
Ég tók svo þátt í sérstakri umræðu, á Alþingi, um stöðu Íslenskrar tungu nokkrum dögum síðar. Þegar ég var að velta því fyrir mér hvað ég ætti að tala um þá varð mér hugsað til verksins og jafnvel annarra minna verka. Tvíhöfði fagnar nú 30 ára starfsafmæli sínu og við höfum verið að fara yfir söguna og rifja upp og skoða ýmislegt. Eitt leiddi af öðru og áður en ég vissi af þá var ég, einu sinni sem oftar, kominn með mjög mikið af efni sem mig langaði að tala um. En ég fæ bara tvær mínútur. Þannig er því háttað í svona sérstökum umræðum.
Mér finnst stundum eins og tímanum í umræðum um málefni sem mér finnast áhugaverð sé sjálfkrafa stillt í hóf á meðan umræður um ýmis önnur málefni eru líkast víðavangshlaupi sem bara stendur yfir eins lengi og þátttakendur nenna. Þannig að ég ákvað að henda í pistil.
Ég hef unnið með íslensku alla ævi. Hún er það sem mín iðn byggist á og öll mín verk eru óður til hennar. Ég er líklega einn sá Íslendingur sem hef fjölbreyttasta reynslu af tungunni. Ég hef talað hana í Tvíhöfða í 30 ár og í uppistandi. Ég hef skrifað hana og notað í bækur, handrit og leikrit. Og ég hef notað hana í pólitískum tilgangi. Bæði í gríni og fullri alvöru. Þegar sá gállinn er á mér þá get ég verið mjög beinskeyttur. Svo hef ég líka haft unun af forn íslensku og þá sérstaklega Eddukvæðum. En ég er enginn fræðimaður. Ég er sjálfmenntaður í öllu. Eins og svo mörg börn þá var ég svikinn um þá skólagöngu sem ég átti rétt á. Fólkið sem sveik mig beit svo höfuðið af skömminni með því að skella skuldinni á mig. Ég er mjög sjálfskapaður maður. Ég er soldið eins og mjög handlaginn og góður smiður en sjálfmenntaður. Ég smíða á minn hátt og ekki alltaf samkvæmt bókinni en flest sem ég smíða stenst tímans tönn.
Nær er íslenska góð og nær er hún vond ? Mér finnst það snúast um kærleikann sjálfan, andann í því sem maður er að segja. Andi er líka önd. Það var þannig í upphafi. Óðinn gaf Aski og Emblu ekki anda, heldur önd. Önd gaf Óðinn, segir í Völuspá. Þess vegna kalla ég hlustendur Tvíhöfða í kvenkyni; hún hlustöndin. Mér finnst það skemmtilegt, fallegt og líka rétt. Það er list sem margir stunda, að geta talað og talað án þess þó að segja nokkurn tíma neitt. Tal þeirra er allt rétt en nær algjörlega laust við innihald og maður á erfitt með að ná tilfinningalegri tengingu við það sem þau eru að segja. Margt fræðafólk sérhæfir sig í svona tali en líka embættismenn, pólitíkusar og forsvarsmenn fyrirtækja. Það sem mér finnst einna sorglegast með tungumálið okkar er hvað það hefur verið yfirtekið af pólitískum öflum. Tryggð við tungumálið og íhaldsmennska fara gjarnan saman. Það hefur oft vakið athygli mína hvað þær stofnanir sem halda utan um tunguna eru pólitískt litaðar. RÚV er kannski skýrasta dæmið um þetta. Pólitískir leiðtogar á vinstri kantinum eru gjarnan með bakgrunn í Íslensku. Það er ekki mikill vettvangur fyrir frjálslyndi í hinu pólitíska landslagi íslenskrar tungu. Mér finnst merkilega lítil umræða um það hvernig er verið að nota íslensku í pólitískum tilgangi. Höfum það alveg á hreinu að sá sem hefur valdið yfir tungumálinu hefur vald yfir fólkinu sem þarf að nota það. Þetta er augljóst og nokkuð einfalt mál í fámennu samfélagi eins og á Íslandi. En enginn er jafn blindur og sá sem vill ekki sjá. Stór hluti af umræðum síðustu áratuga virðist helst byggður á bandarískri menningu sem er heimfærð upp á íslenskan raunveruleika. Amerískir frasar eru allt í einu orðnir hluti af daglegu máli. Woke er eitt orðið. En á bak við það er útbreidd hugmyndafræði sem byggir á allskonar flækjustigum og óskráðum gildum. Þegar einu ákvæði Stjórnarskrár Íslands var beitt til að stöðva málþóf á Alþingi þá var það kallað „kjarnorkuákvæðið.“ Þetta er amerískur frasi.
Og svo má ekki gleyma tvöfeldninni. Ég held að langbesta leiðin til að efla og styrkja íslenska tungu sé að styðja við skapandi greinar; halda úti leikhúsum, listamannalaunum, Kvikmyndamiðstöð, RÚV og sjálfstæðum fjölmiðlum. En á sama tíma er fjöldi fólks sem virðist helst vilja leggja þetta allt niður. Listamenn og þá sérstaklega rithöfundar eru nafngreindir í fjölmiðlum og þá gjarnan legið á hálsi fyrir að hafa „þegið“ laun. Ákveðnir fjölmiðlar hafa jafnvel birt myndir af rithöfundum eins og þeir séu hálfgildings glæpamenn.
Við eigum að bera hag íslenskunnar fyrir brjósti. En við megum alveg slaka á ótta og íhaldssemi og leyfa okkur frjálslyndi. Já, fínt, já sæll! Við þurfum meira alls konar fyrir aumingja. Lögmálið er dautt ef það inniheldur engan kærleika. Ef við týnum kærleikanum þá tapast allt annað og við verðum auðnulaus þjóð sem talar saman í stofnanamáli og amerískum frösum. Vók með kók. Ég held að aldrei í allri okkar sögu hafi jafnmargar manneskjur talað íslensku. Og líklega hafa aldrei jafnmargar tegundir af henni þrifist hér í einu. Mér finnst það fínt. Ég hitti mikið af ungu fólki og mér finnst flest ungt fólk á Íslandi bara vel máli farið. Torbjörn Egner er líklega öflugasti íslenskukennari sögunnar. Og talsetta barnaefnið á Stöð 2 í den þar sem He-Man talaði reiprennandi íslensku.
Ég mæli svo hjartanlega með uppsetningu Herranætur á mínu eigin hugverki. Þá sjáum við að það er ekkert að óttast. Við björgum ekki íslensku með áhyggjum. Vorkunnsemi er ekki kærleikur. Kærleikur er gleði, hann er bros og hlátur og faðmlög. Íslenska er eitt mest töff tungumál í heimi. En hún verður að fá að vaxa og þroskast og við megum ekki reyna að halda henni niðri eins og ofvernduðu barni. Hún er ekki aumingi. Tölum íslensku, tölum um íslensku og kennum fólki íslensku. En verum kúl, með kærleika og gleði en ekki stífni og áhyggjum. Meira pönk og minna helvíti. Hvað sem við gerum þá megum ekki drepa hana úr leiðindum. Plís.