12 feb Almannavarnir á óvissutímum

Almannavarnir voru stofnaðar með lögum frá Alþingi árið 1962. Hlutverk almannavarna var að skipuleggja og gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að almenningur yrði fyrir tjóni af völdum hernaðaraðgerða og ekki síður að veita aðstoð vegna mögulegs tjóns.

Meginverkefnin voru áætlanagerðir vegna herðnaðarátaka, kjarnorku- og sýklavopna. Kúbudeilan stóð enda yfir og stjórnvöld voru með hugann við að tryggja öryggi almennings með tilliti til afleiðinga mögulegrar kjarnorkuárásar.

Fimm árum síðar urðu þær breytingar að ekki var eingöngu litið á viðbrögð við hernaðaraðgerðum sem hlutverk almannavarna. Almannavarnir fengu hlutverk hvað varðar náttúruhamfarir og aðra vá.

Þetta er upphaf almannavarna. Blessunarlega hefur ekki reynt á hlutverk þeirra í tengslum við hernaðarlegar ógnir á liðnum árum og flest tengjum við almannavarnir fremur við náttúruvá og heimsfaraldur. Staðreyndin er þó sú að við slíkar ógnir leika almannavarnir lykilhlutverk hér á landi.

Keðja sem myndar sterka heild

Íslenska almannavarnakerfið hefur ítrekað sannað gildi sitt og árangur Íslands hefur raunar vakið eftirtekt annarra þjóða. Við eigum þrautþjálfað starfsfólk sem samhæfir aðgerðir, sveitir sjálfboðaliða í björgunarsveitum um land allt, lögreglumenn í héraði og landhelgisgæslu í lofti og á sjó. Almannavarnir eru keðja af aðilum sem saman mynda sterka heild.

Við Íslendingar eigum mikla, og á köflum sára, sögu af afleiðingum náttúruhamfara. Þjóðin hefur aftur og aftur sýnt að samtakamátturinn er mikill á erfiðum tímum. Alltaf höfum við verið einhuga um að almannavarnir eiga að vera sterkar vegna þess að þjóðin skilur mikilvægi þessara varnarinnviða okkar.

Nú hefur Alþingi til meðferðar frumvarp um heildarendurskoðun á almannavörnum en núgildandi lög eru frá 2008. Og aftur hafa aðstæður breyst. Óvissa í alþjóðamálum hefur gert að verkum að aftur eru aðrar ógnir en af hálfu náttúrunnar ofarlega á baugi.

Fyrsta lína varna eru borgaralegir innviðir

Grimmilegt innrásarstríð Rússa gagnvart Úkraínu hefur áhrif á Evrópu alla. Ógnirnar hafa færst nær á liðnum vikum. Þetta breytta landslag í Evrópu og vaxandi spenna í alþjóðamálum hefur aukið áherslu og fjárfestingar Evrópuríkja í öryggis- og varnarmálum. Innan Atlantshafsbandalagsins hefur verið lögð þung áhersla á að ríki efli áfallaþol og tryggi þannig að hvert og eitt ríki sé betur í stakk búið til að takast á við hvers kyns áföll. Evrópusambandið hefur sömuleiðis lagt aukna áherslu á að ríki efli áfallaþol í starfsemi mikilvægra innviða, svo sem innan fjarskiptamarkaðar. Hluti af regluverki Evrópusambandsins fellur undir EES-samninginn og mun því koma til innleiðingar hér á næstu árum.

Áfallaþol og viðmið NATO

Markmið íslenskra stjórnvalda eru skýr um að efla áfallaþol samfélagsins og auka vægi fyrirbyggjandi aðgerða. Skýrslan Áfallaþol á grundvelli viðmiða Atlantshafsbandalagsins sem gefin var út í lok árs í fyrra var mikilvægt framlag. Áfallaþol snýst í stuttu máli um getu samfélags til að halda uppi samfélagslegri þjónustu og starfsemi mikilvægra innviða þegar áfall verður. Hlutverk allra aðila verða að vera skýr, bæði hvað varðar verkaskiptingu og ábyrgð. Áfallaþol snýst jafnframt um getu samfélaga til að endurheimta eða bæta lífsskilyrði í samfélaginu í kjölfar áfalls.

Ísland hefur á vettvangi NATO skuldbundið sig til að verja 1,5% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2035 til að styðja við öryggi og varnir landsins. Fyrir herlausa þjóð blasir við að innlendar og borgaralegar varnir leika enn stærra hlutverk en ella. Hér er auðvitað meðal annars átt við almannavarnakerfið í heild, en jafnframt innlendan viðbúnað á borð við landhelgisgæslu og löggæslu, þar með talið greiningargetu lögreglu. Borgaralegir innviðir eru fyrsta lína varna, hvort sem ógnir eða hættur eru af völdum náttúru, brotahópa eða ríkja.

Ný heildarlög um almannavarnir

Alþingi hefur eins og áður sagði nú til umfjöllunar frumvarp til nýrra almannavarnalaga. Engin ástæða er til að umbreyta sterku kerfi sem hefur reynst okkur vel, heldur má frekar líta á endurskoðunina sem eðlilega uppfærslu. Við ætlum að skýra betur skyldur og ábyrgð allra sem vinna að almannavörnum. Frumvarpið byggist á miklu samráði og greiningum síðastliðin tvö ár. Sterk og skýr löggjöf er mikilvægur liður í að styrkja almannavarnir og þol samfélagsins fyrir mögulegum áföllum, hvort sem þau eru af völdum náttúru eða af mannavöldum.

Markmiðið er einfaldlega að gera sterkt kerfi enn sterkara.