05 maí Bandamenn á umrótatímum
Stundum er það ekki fyrr en eftir á sem við skiljum hversu stórar ákvarðanir hafa verið teknar. Í dag, 5. maí, eru 75 ár liðin frá því að Bjarni Benediktsson skrifaði fyrir hönd Íslands undir varnarsamninginn við Bandaríkin vorið 1951. Það segir sína sögu um mikilvægi hans að tveimur dögum síðar birtist texti samningsins á forsíðu Morgunblaðsins og var lesinn upp í morgunútvarpinu. Þjóðin vissi að hér var verið að taka stórt skref.
Það þurfti kjark, framsýni og raunsæi til að taka slíka ákvörðun fyrir herlausa þjóð. Að eiga sæti við borðið. Á þeim tíma var hún umdeild. En hún reyndist rétt. Samhliða aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu varð samningurinn önnur grunnstoð í öryggi og stöðugleika landsins. Og er það enn í dag, eins og nýsamþykkt varnar- og öryggisstefna undirstrikar.
Aftur á tímamótum
Miklar sviptingar eiga sér nú stað í alþjóðamálum. Við sjáum vaxandi skautun í pólitískri orðræðu beggja vegna Atlantshafsins. Það hefur þess vegna aldrei verið jafn mikilvægt að rækta sameiginlega hagsmuni og standa jafnframt fast við þau grundvallargildi sem um langt skeið hafa verið leiðarstefin í utanríkisstefnu Íslands; virðingu fyrir alþjóðalögum, mannréttindum og lýðræði. Þau gildi eru einnig grunngildi Atlantshafssáttmálans, sem ástæða er til að árétta.
Varnarsamstarfið við Bandaríkin hefur frá upphafi byggst á sameiginlegum öryggishagsmunum á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum. Þessir hagsmunir hafa þróast með breyttum tímum, en mikilvægi samstarfsins hefur ekki dvínað. Þvert á móti.
Í dag stöndum við aftur á tímamótum. Heimurinn virðist stöðugt harðna, ógnunum fjölga og reglurnar sem við treystum á virðast ekki lengur vera sjálfsagðar.
Við sjáum það í Úkraínu. Við sjáum það í vaxandi spennu milli stórvelda. Við sjáum það í tilraunum til að grafa undan lýðræði, sannleika og trausti. Ekki bara með vopnum, heldur með netárásum og upplýsingaóreiðu.
Evrópa hefur brugðist við. Árásarstríð Rússa í Úkraínu hefur leitt til stóraukinna framlaga til varnarmála og nýrrar áherslu á sameiginlegt öryggi. Barátta Úkraínu snýst um grundvallarreglur alþjóðakerfisins og þar með öryggi okkar allra.
Aukin þátttaka Íslands
Ísland hefur tekið þátt í þessari þróun. Við höfum skerpt á okkar eigin varnarstefnu og aukið framlag okkar til sameiginlegra varna. Við erum ekki lengur áhorfendur heldur virkir þátttakendur.
Samstarfið við Bandaríkin hefur á sama tíma dýpkað. Það byggist í auknum mæli á gagnkvæmni og framlagi Íslands – bæði innan Atlantshafsbandalagsins og í tvíhliða samskiptum.
Við tökum þátt í eftirliti á Norður-Atlantshafi, styðjum við aðgerðir bandalagsríkja og leggjum okkar af mörkum til fælingar og varna á svæðinu. Framlag Íslands skiptir máli. Ekki síst vegna landfræðilegrar stöðu okkar.
En á umrótatímum þurfum við fleiri stoðir undir varnir okkar og öryggi. Við getum aldrei átt of marga vini.
Þess vegna höfum við að undanförnu eflt tvíhliða samstarf við önnur ríki samhliða aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Tvíhliða samstarf við Finnland, Þýskaland og Evrópusambandið er hluti af þeirri nálgun. Markmiðið er skýrt: að styrkja öryggi Íslands og treysta böndin enn frekar við okkar bandamenn. Með því að tryggja aðgang að upplýsingum, samhæfingu, fjármögnun og sameiginlegri getu.
Það snýst um að byggja og treysta öryggi okkar á enn breiðari grunni. Að styrkja tengslin vestur um haf – og á sama tíma þétta þau austur á bóginn.
Tengslin þarf að rækta
Sambandið við Bandaríkin er og verður eitt af forgangsmálum íslenskra stjórnvalda. Tengsl þjóðanna byggjast á langri sögu samvinnu á sviði varna, viðskipta, menningar, vísinda og tækni. Þau þarf að rækta af festu.
En eitt útilokar ekki annað.
Á tímum þar sem heimurinn verður óstöðugri er það einfaldlega staðreynd að smáþjóð eins og Ísland þarf bæði sterk tengsl vestur um haf og dýpri samvinnu við Evrópu. Í Keflavík vinnum við þétt með Bandaríkjunum og í vaxandi mæli Evrópuríkjum og Kanada við kafbátaleit til að gæta sameiginlega að öryggi Norður-Ameríku og Evrópu.
Það er óumdeilt að öryggispólitískt vægi Norður-Atlantshafsins og norðurslóða mun halda áfram að aukast og þess vegna er mikilvægt að bandalagsríkin á norðurslóðum vinni þétt saman að því að tryggja öryggi og framtíðarþróun svæðisins. Það gerir ekkert ríki upp á sitt eindæmi.
Stundum heyrast raddir um að Ísland eigi að halda sig til hlés. En veruleikinn er sá að örlög annarra þjóða hafa áhrif á okkur. Stríð í Evrópu hefur áhrif á okkur. Veik alþjóðalög hafa áhrif á okkur. Við erum ekki eyland í þeim skilningi.
Þess vegna skiptir máli að við tökum afstöðu, líkt og við gerðum fyrir 75 árum með varnarsamningnum og leggjum meira af mörkum til eigin öryggis- og varnarmála.
Við viljum vera virkir þátttakendur – ekki áhorfendur. Þess vegna ætlum við að halda áfram að rækta samband okkar við Bandaríkin og aðra bandamenn af festu og raunsæi.