02 apr Er til annað líf?
Við lifum á tímum þar sem sífellt er verið að telja okkur trú um að við verðum að velja á milli ólíkra póla. Að heimurinn sé svartur eða hvítur. Með okkur eða á móti okkur. En raunveruleikinn er flóknari en svo. Tvennt getur verið rétt á sama tíma.
Það er hægt að vera stoltur Íslendingur og vilja um leið vita hvað okkur stendur til boða í aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Það er hægt að vera gagnrýninn á ESB og samt telja skynsamlegt að kanna hvað okkur stendur til boða. Þessi viðhorf stangast ekki á heldur styrkja hvort annað.
Daglegt líf
Íslenskur námsmaður sem tók verðtryggt lán árið 2005 er enn að greiða það niður í dag. Tuttugu árum síðar hefur höfuðstóllinn varla hreyfst. Danskur námsmaður sem tók lán á sama tíma er löngu búinn að greiða sitt og kominn langt með húsnæðislán.
Þetta er ekki náttúrulögmál. Þetta eru afleiðingar pólitískra ákvarðana.
Á Íslandi getur það skipt tugum milljóna hvort þú tekur lán á „réttum“ tíma. Hvort þú festir vexti eða endurfjármagnar á réttu augnabliki. Venjulegt fólk þarf að haga sér eins og áhættufjárfestingasjóður, þar sem heppni vegur stundum þyngra en dugnaður eða skynsemi.
Þetta er kerfislægur vandi. Sumir vinna, aðrir tapa. Kynslóð eftir kynslóð.
Krónan brenglar samkeppni, dregur úr verðskyni og færir áhættuna yfir á heimilin. Á meðan hafa stærstu fyrirtækin að miklu leyti fært sig yfir í aðra gjaldmiðla.
Við erum lítið opið hagkerfi og höfum hingað til reynt ótal leiðir og sérlausnir við að koma á stöðugleika. Það hefur alltaf verið meginverkefni íslenskra stjórnmála og verður það áfram óháð niðurstöðu þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu. En við höfum ekki fullkannað þann möguleika sem aðild að Evrópusambandinu gæti fært okkur til að jafna þennan leik og losa okkur undan kerfislægum brestum. Við eigum rétt á að fá að vita.
En þetta snýst ekki bara um vexti og verðbólgu.
Hvað myndi það þýða fyrir heimilin ef raunveruleg samkeppni kæmi inn á matvörumarkaðinn? Ef erlendir bankar byðu kjör í beinni samkeppni við þá innlendu? Ef samkeppni ríkti á trygginga- og eldsneytismarkaði?
Við getum látið okkur dreyma um annað líf, eða sagt já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst og fengið að vita meira.
Hagsmunamat hagsýnna húsmæðra
Stór hluti íslensks atvinnulífs samanstendur af litlum og meðalstórum fyrirtækjum og ég tel að mörg þeirra séu rekin áfram af sama hyggjuviti og einkennir hagsýnar húsmæður. Þar er virðing borin fyrir verðmætasköpun og áhætta sjaldnast tekin nema að vel athuguðu máli, á sama tíma og góð tækifæri eru nýtt þegar þau gefast.
Við búum yfir öflugu nýsköpunarumhverfi en þrátt fyrir það hafa mörg fyrirtæki átt erfitt með að vaxa hér á landi. Fjármagn virðist oftar en ekki leita í örugga verðtryggða innlánsreikninga frekar en í ný verkefni og uppbyggingu. Það er áhyggjuefni fyrir hagkerfi sem þarf á frumkvæði og fjárfestingu að halda.
Þess vegna þurfum við að fá skýrt svar við því hvort góður samningur gæti orðið hreyfiafl sem opnar fleiri leiðir fyrir íslenskt atvinnulíf en þær sem standa okkur til boða í dag. Hverju myndi það til dæmis breyta fyrir fyrirtæki, stór og smá, ef þau störfuðu innan tollabandalags á tímum þar sem tollar og viðskiptahindranir aukast á okkar sterkustu mörkuðum? Og hvaða áhrif hefði það ef íslensk fyrirtæki gætu laðað til sín erlenda fjárfestingu án þess að fjárfestar þyrftu að taka á sig þá gjaldmiðlaáhættu sem fylgir krónunni og hefur hingað til fælt marga frá?
Landbúnaðurinn á skilið skýr svör
Torfi Jóhannesson, framkvæmdastjóri Nordic Insights, fjallaði nýlega um þessi mál í grein í Bændablaðinu þar sem hann setti fram mikilvægar spurningar um framtíð íslensks landbúnaðar. Hvað gerist ef tollvernd breytist? Hvernig þróast mjólkurframleiðsla ef opinber verðlagning hverfur? Og hver verður staða íslenskra bænda? Getum við tryggt viðunandi sérlausn fyrir okkar bændur byggt á fordæmi um sérstakan stuðning við heimskautalandbúnað innan ESB? Jafnvel skapað þeim stöðugra rekstrarumhverfi til framtíðar og stutt við nýliðun?
Við vitum ekki hvernig samningur gæti litið út nema með því að segja já og hefja viðræður. Með því fáum við tækifæri til að sjá niðurstöðuna og taka upplýsta ákvörðun í kjölfarið. Svíar og Finnar reyndu það með góðum árangri og sérlausn fyrir þeirra landbúnað.
Spurningin snýst því í grunninn um val: hvort við viljum kynna okkur hvað er í boði eða loka þeim möguleika um óákveðinn tíma. Hvort við viljum taka ákvörðun með fullum upplýsingum nú eða fresta henni til framtíðar. Þannig gefst venjulegu fólki, fjölskyldum, fyrirtækjaeigendum og fjármagnseigendum kostur á að velja hvort þau vilja sjá samning eða loka þessum dyrum næstu áratugina. Viltu segja já 29. ágúst 2026 eða kannski fá að segja já 2056?
Tvennt getur verið rétt
Þar komum við aftur að kjarnanum. Tvennt getur verið rétt á sama tíma. Það er hægt að hafa efasemdir um Evrópusambandið og vilja engu að síður sjá hvaða samningur gæti legið fyrir. Það er hægt að standa vörð um fullveldið og á sama tíma átta sig á því að smáríki eins og Ísland styrkja stöðu sína með samstarfi við önnur ríki.
Að segja „já“ felur í sér að við fáum að sjá samninginn og taka upplýsta ákvörðun um framtíð landsins. Að segja „nei“ þýðir að sá möguleiki verður ekki kannaður og að dyr lokast, ekki aðeins fyrir okkur heldur einnig fyrir komandi kynslóðir. Það getur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir ungt fólk, launþega, heimili og fyrirtæki.
Það er því ekki hlutlaus ákvörðun að segja nei. Hún felur í sér að hafna frekari upplýsingum um eitt stærsta hagsmunamál þjóðarinnar. Það er stór ákvörðun að segja nei.
Lýðræði byggist á því að geta horft á heildarmyndina, vegið og metið ólíka kosti og tekið upplýstar ákvarðanir, jafnvel þegar málin eru flókin. Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst veitir okkur tækifæri til að gera einmitt það. Við eigum að nýta það.