24 jún Er kosningaréttur kvenna kominn í gluggann?
Þann 19. júní fögnuðum við á Íslandi Kvenréttindadeginum. Þá minnumst við þess að þann sama dag árið 1915 fengu konur á Íslandi (40 ára og eldri) kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Baráttan um að öðlast þessi grundvallarréttindi hvers lýðræðissamfélags hafði staðið yfir lengi. Eins og svo oft áður þá duttu réttindin ekki af himnum ofan. Þau voru ekki gjöf frá valdhöfum. Þau voru áunnin með baráttu. Síðan þurfti að berjast fyrir því að fella aldurstakmarkið á brott, sem var síðan gert fimm árum siðar.
Í dag finnst okkur vonandi flestum óhugsandi að í íslensku samfélagi ættu konur ekki atkvæði eða sæti við borðið á Alþingi. Við eigum formæðrum okkar svo margt að þakka. Þær tóku baráttuna á sig og uppskera þeirra var það frelsi og þau tækifæri sem við tökum sem sjálfsögðum í dag. Ég hef skrifað um það áður og mun án efa gera það aftur að ég hef áhyggjur af því að við lærum ekki nóg af sögunni. Hún á nefnilega til að endurtaka sig. Það er eins og að kynslóðirnar sem fá að lifa áhyggjulausu lífi missi sjónar af þeim réttindum og þeim tækifærum sem fólust í baráttu fyrri ára og þá skapast glufa fyrir afturhald fortíðarinnar.
Erum við mögulega að lifa þannig tíma akkúrat núna?
Fræjunum er sáð
Ég hef fylgst náið með orðræðu og umræðu í Bandaríkjunum upp á síðkastið. Fyrir vikið er algrímið mitt fullt af þess lags efni og greiningum á því . Þannig virka einmitt algrím þessa heims. Fyrr í þessum mánuði hélt pólitíska íhaldshreyfingin Turning Point, sem Erika Kirk, ekkja Charlie Kirk leiðir í dag, árlegt leiðtogaþing kvenna. Yfir 2000 ungar konur mættu til leiks til að fá boðskapinn beint í æð. Helstu umræðuefnin voru á þá leið að konan ætti að styðja við manninn sinn með því að giftast honum. Konur ættu ekki að vera að keppast við eiginmenn sína um frama eða á vinnumarkaðnum. Konur ættu að fylgja Biblíulegri sýn á hlutverk kvenna. Hjá þeim er mantran Make America Healthy Again (MAHA) en ekki MAGA eins og þekkt er í orðræðu Trump. Boðskapurinn á viðburðinum var settur fram sem trúarleg sannfæring fremur en pólitísk stefna. Þar var meðal annars Savannah Faith Stone sem er rísandi stjarna í heimi samfélagsmiðla og hlaðvarpa í Bandaríkjunum. Ef þið hafið horft á heimildarmyndina Manosphere á Netflix þá er hún að einhvers konar kvenkynsútgáfa þess. Hennar samfélagsmiðlar eru fullir af kristilegum sambandsráðum og gagnrýni á kvenréttindi, femínisma og að heimurinn væri betri ef „hefðbundin“ kynhlutverk væru enn við líði. Savannah Faith Stone hefur meðal annars opinberlega talað um að það ætti bara að vera eitt atkvæði á heimili (e. household vote) sem karlmaðurinn í fjölskyldunni færi með fyrir hönd fjölskyldunnar. Hún hefur meðal annars sagt það opinberlega að konur þurfi ekki atkvæðisrétt. Ég tek þó sérstaklega fram að þetta með atkvæðisrétt kvenna er ekki opinber stefna þessa hóps. Fræjunum er sáð.
Þegar glugginn færist
Í stjórnmálafræði er til hugtak um Overton-gluggann (e. Overton Window) sem lýsir því hvaða hugmyndir eða skoðanir eru ásættanlegar eða „í lagi“ í opinberri umræðu á hverjum tíma. Hugmyndin er í raun einföld, í samfélaginu eru alltaf alls kyns viðhorf, gildi og skoðanir. Það sem er innan Overton gluggans eru hugmyndir sem teljast pólitískt ásættanlegar hverju sinni. Þessi viðhorf geta síðan breyst með aukinni fræðslu eða baráttu hópa fyrir réttindum sínum. Á 19. öld var kosningaréttur kvenna utan Overton gluggans. En um miðja 20. öld var hann eðlileg krafa og réttindi hverrar konu. Í dag væri því pólitískt jaðarsjónarmið að vilja afnema þessi réttindi aftur.
En stundum getur glugginn breyst. Stundum vegna breyttra viðhorfa eða þegar fólk fer að ræða hugmyndir sem áður þóttu óhugsandi. Fjarhægri íhaldsöfl þessa heims stunda það grimmt að setja hluti á dagskrá sem storka okkar viðhorfum og nútímagildum. Markmiðið er kannski ekki að hugmyndin eða viðhorfið sé samþykkt strax, en umræðan færist til og hliðrast um leið.
Það er talað um að hugmynd fari úr því að verða óhugsandi yfir í að vera róttæk hugmynd yfir í að verða umræðuhæf yfir í að verða skynsamleg, vinsæl og svo verður það að stefnu.
Ég er ekki að segja að það að kristilegar íhaldskonur í Bandaríkjunum séu farnar að segja þessa hluti upphátt muni gera það að verkum að kosningaréttur kvenna verði afnuminn aftur. En fyrir tíu eða fimmtán árum hefði slík orðræða verið svo langt utan gluggans að enginn hefði nokkurn tímann lyft henni upp eða dottið í hug að fjalla um hana. Í dag er þetta einhvers konar jaðarsjónarmið sem er samt sem áður orðin umræðuhæf á þessum vettvangi. Fólk er að ræða þessa hugmynd, velta henni fyrir sér og svara henni, styðja hana.
Að muna hvers vegna baráttan var háð
Það þýðir ekki að samfélagið muni samþykkja þessar hugmyndir.
En ég held að það sé ágætt að við séum með augun opin og fylgjumst vel með því glugginn er að færast fyrir framan nefið á okkur.
Við ættum hið minnsta að vera hugsi yfir því hvert orðræðan er komin. Ekki bara í Bandaríkjunum, heldur víða um heim.
Það eru aðeins rúm hundrað ár síðan konur þurftu að færa rök fyrir því að þær væru fullgildir þátttakendur í lýðræðinu. Saga sem okkur finnst fjarlæg en þetta eru ömmur okkar og langömmur.
Kannski er það stærsta verkefni hverrar kynslóðar. Ekki að heyja sömu baráttuna aftur og aftur heldur að muna hvers vegna hún var háð.
Við verðum hið minnsta að reyna að skilja hvers vegna eru sumar ungar konur í dag tilbúnar að afsala sér réttindunum sem langömmur þeirra börðust fyrir?
Því ef við gleymum hvers vegna frelsið var unnið skapast glufa fyrir hugmyndir sem við töldum löngu horfnar og úreltar.
Það þarf ekki endilega að byrja með lagafrumvarpi eða stefnumótun stjórnvalda.
Mögulega byrjar það með hugmynd eða orðræðu sem engum hefði dottið í hug að ræða fyrir tíu árum síðan.