02 jún Krónan kostar
Umræða um gjaldmiðil Íslands er bæði eðlileg og nauðsynleg. Krónan hefur fylgt okkur lengi og gegnt mikilvægu hlutverki í íslensku efnahagslífi. Hún er þó ekki sjálfsagður eða kostnaðarlaus valkostur fremur en önnur möguleg skipan gjaldmiðilsmála.
Á síðasta ári fól fjármála- og efnahagsráðuneytið hópi erlendra sérfræðinga að vinna skýrslu um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Mikil áhersla var lögð á að hópurinn væri sjálfstæður í störfum sínum. Markmiðið með skýrslunni er að styrkja umræðuna með nýjum gögnum, alþjóðlegum samanburði og sjálfstæðri hagfræðilegri greiningu.
Ítarleg skýrsla
Í skýrslunni er sjónum fyrst og fremst beint að þeirri spurningu hvort upptaka evru gæti verið raunhæfur og hagkvæmur kostur fyrir Ísland. Í því sambandi er meðal annars fjallað um þjóðhagslegar sveiflur, vinnumarkaðinn, þróun launa og framleiðni, fjármagnsflæði, miðlun peningastefnunnar, gengisáhættu og áhrif ytri áfalla á íslenskt hagkerfi.
Í skýrslunni er ekki gerð tilraun til að einfalda hinn fjölþætta veruleika sem við búum við í efnahagsmálum. Hún er ekki einföld reikningsæfing þar sem allir kostir og gallar eru færðir inn í eina töflu og ein nettótala birt í lokin. Slíkt væri raunar vart mögulegt með trúverðugum hætti.
Það þýðir þó ekki að niðurstöðurnar séu óljósar. Þvert á móti fullyrða skýrsluhöfundar að í venjulegu árferði vegi kostnaðurinn við krónuna líklega þyngra en ávinningurinn sem fæst af því að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil til að taka við ytri áföllum.
Kostir og gallar
Skýrsluhöfundar viðurkenna kosti krónunnar. Sjálfstæð peningastefna Seðlabanka Íslands virkar. Sveigjanlegt gengi getur auðveldað aðlögun þegar mjög stór áföll dynja á. Gengislækkunin í kjölfar fjármálahrunsins árið 2008 er skýrasta dæmið um það.
En skýrslan sýnir einnig að þetta er aðeins helmingur heildarmyndarinnar. Við venjulegar aðstæður virðist kostnaður af sveiflum krónunnar vega þyngra en ábati hennar sem sveiflujafnandi tækis. Gengið hefur ekki aðeins tekið við áföllum heldur einnig magnað þau. Það á sérstaklega við þegar alþjóðleg fjármálaáföll og breytingar á áhættumati berast hratt inn í lítið og opið hagkerfi. Þá getur krónan veikst, verðbólga aukist og vaxtastig hækkað á sama tíma og hagkerfið er að kólna.
Þessi niðurstaða er mikilvæg. Hún kallar á að við lítum ekki eingöngu á krónuna sem öryggisventil heldur einnig sem mögulega uppsprettu óstöðugleika sem smitast inn í innlent verðlag, framleiðslu og launaþróun.
Bent á ávinning
Skýrslan dregur jafnframt fram ávinning sem gæti fylgt upptöku evru. Gengisáhætta gagnvart stærsta viðskiptasvæði Íslands myndi minnka. Kostnaður við gjaldeyrisviðskipti myndi lækka. Aðgangur fyrirtækja, heimila og ríkissjóðs að dýpri fjármálamörkuðum gæti aukist og fjármagnskostnaður lækkað.
Höfundarnir telja að kostnaður vegna gjaldeyrisviðskipta íslenskra fyrirtækja verði mun lægri en í dag. Þeir vísa einnig til reynslu ríkja sem hafa tekið upp evru, þar sem fjármagnskostnaður hefur lækkað um 25-100 punkta. Þá er varfærið mat skýrsluhöfunda að helmingi gjaldeyrisforða þjóðarinnar gæti verið ráðstafað með hagkvæmari hætti.
Töfralausn er ekki til
Það er þó ekki niðurstaða skýrslunnar að upptaka evru sé töfralausn. Ísland myndi ekki lengur ákveða eigin stýrivexti eða geta notað gengið til að bregðast við séríslenskum áföllum. Meiri krafa yrði gerð til ríkisfjármála, vinnumarkaðar og þjóðhagsvarúðar. Umbætur á launamyndun eru nauðsynlegar, óháð því hvaða gjaldmiðil við notum, en þær yrðu sérstaklega mikilvægar innan myntbandalags.
Í þessu samhengi er þó rétt að benda á að í skýrslunni er dregið fram að slagkraftur krónunnar sem sveiflujöfnunartækis sé takmarkaðri en yfirleitt gildir um fljótandi gjaldmiðla.
Gæta verður að samhengi hlutanna
Við lestur skýrslunnar þarf að gæta þess að rugla ekki saman afmörkun einstakra kafla og afmörkun skýrslunnar í heild. Í kaflanum um fjármagnsflæði og fjármálaleg skilyrði taka höfundarnir sérstaklega fram að sá kafli fjalli ekki ítarlega um raunhagkerfi og vinnumarkað. Þau atriði eru tekin fyrir annars staðar í skýrslunni. Vinnumarkaðurinn, launamyndun og samkeppnishæfni eru raunar meðal helstu viðfangsefna hennar.
Það er líka mikilvægt að stilla valkostunum ekki upp með of einföldum hætti. Krónan er ekki gagnslaus og evran er ekki gallalaus. En óbreytt fyrirkomulag er heldur ekki án kostnaðar. Við höfum búið við sveiflukenndara gengi, meiri verðbólgu, hærri vexti og meiri óvissu en nágrannaþjóðir okkar. Það er eðlilegt að spyrja hvort við getum gert betur.
Slík umræða verður ekki afgreidd með slagorðum. Hún þarf að byggjast á gögnum, yfirvegun og opnum huga. Það var tilgangurinn með skýrslunni. Nú er verkefnið að ræða niðurstöður hennar af þeirri alvöru sem málið verðskuldar.