02 jún Staðreyndir um stöðuna
Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst um að fá að vita meira. Fá staðreyndir á borðið. Klára samninga með hagsmuni Íslands að leiðarljósi og gefa þjóðinni svo færi á að meta þann samning. Staðreyndir um þennan samning og þýðingu hans fást aðeins með því að segja já í ágúst. Atkvæðagreiðslan í ágúst snýst ekki um aðild heldur samning.
Þangað til hann klárast geta skýrslur sérfræðinga og háværar fortölur þeirra sem vilja ekkert með Evrópusambandið gera, eða fagurgali þeirra sem vilja ganga inn í sambandið nánast sama hvað, virkað mjög ruglandi. Aftur á móti eru vel unnar og faglegar skýrslur mikilvægt innlegg í umræðuna. Nýleg skýrsla erlends sérfræðihóps um kosti og galla upptöku evru, sem finna má á heimasíðu fjármálaráðuneytisins, dregur fjölmargar staðreyndir um stöðuna upp á yfirborðið.
Um stöðu íslensku krónunnar
Hugmyndin með sjálfstæðum, fljótandi gjaldmiðli er að hann virki sem ákveðinn höggdeyfir fyrir hagkerfið sem styður við aðlögun eftir áföll og gefur sveigjanleika til að bregðast við séríslenskum aðstæðum. Hafi krónan gert það áður þá gerir hún það því miður ekki lengur. Skýrslan sýnir að frekar en að hjálpa hagkerfinu við að stíga ölduna og styðja við aðlögun vegna ytri áfalla (e. shock absorber), ýkir krónan frekar áhrifin (e. shock transmitter). Skýrslan sýnir einnig fram á að íslenska hagkerfið er samstillt því evrópska, raunar svo mjög að gengi evrunnar hefur ráðandi áhrif á gengi íslensku krónunnar og stýrivextir Seðlabanka Evrópu hafa umtalsverð áhrif á stýrivaxtastig á Íslandi. Skýrslan staðfestir þannig það sem við vissum fyrir, að Ísland er nú þegar að talsverðu leyti hluti af hinu evrópska hagkerfi, án þess að við njótum hins umtalsverða ávinnings af sameiginlegum gjaldmiðli – svo sem lægri vaxta og meiri samkeppni. Tal um að ekki sé hægt að taka upp evru þar sem íslenska hagkerfið sé svo ólíkt því evrópska er þarna hrakin. Þeir sem halda öðru fram þurfa einfaldlega að kynna sér málið betur.
Hver er ávinningurinn
Í dag munar 5,75% á evrópskum stýrivöxtum og íslenskum. Í skýrslunni kemur fram, að fjármagnskostnaður geti lækkað nokkuð. Þar að auki munu grunnvextir leita í átt að evrópskum grunnvöxtum. Það er því beinlínis rangt sem haldið hefur verið fram í fjölmiðlum að vextir lækki einungis um 1% við upptöku evru.
Einfalt er að útskýra hvernig vextir munu lækka við upptöku evru. Íslenskir bankar munu fá aðgang að lánum frá evrópska Seðlabankanum á evrópskum stýrivöxtum, líkt og þeir hafa nú aðgang að lánum frá íslenska Seðlabankanum á íslenskum stýrivöxtum. Bankarnir munu þá geta miðlað þeim vöxtum áfram til viðskiptavina sinna með vaxtaálagi, líkt og nú og þannig lækkar vaxtastigið.
Varfærið mat er að vextir lækki um 3-4% við upptöku evru. Mun það þýða hundruð milljarða í sparnað á ári hverju. Þar að auki er ýmis falinn kostnaður til staðar. Eitt lítið dæmi úr skýrslunni er að það kostar samfélagið allt að 0,25% af landsframleiðslu, eða allt að 12 milljarða, á hverju einasta ári að skipta íslensku krónunum sínum yfir í evrur. Í hvert skipti sem íslensk fjölskylda verslar á netinu eða kaupir sér ís á Tenerife taka milliliðir á fjármálamarkaði ósýnilegan skatt á kostnað neytenda.
Það er kominn tími til að talsmenn krónunnar sýni íslenskum almenningi fram á hvaða ávinningur er að henni fyrir venjulegt fólk. Íslenskur almenningur og fyrirtækin í landinu eiga rétt á því að vita af hverju það sé þeim fyrir bestu að greiða mörg hundruð milljörðum meira í vexti en aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við.
Engar töfralausnir
En það er auðvitað ekki svo að innganga í ESB og upptaka evru sé einhver töfralausn. Í ræðu seðlabankastjóra á aðalfundi Seðlabankans 9. apríl sagði hann m.a.:
„Ég leyfi mér því að efast um að við getum tekið upp evru án þess að tryggja þjóðfélagssáttmála á vinnumarkaði. Og ef svo færi að evran yrði gjaldmiðill hér í kjölfar aðildar að ESB og Íslendingar héldu uppteknum hætti við að hækka laun sín umfram það sem þekkist hjá öðrum þjóðum, þá myndi það leiða til mjög alvarlegra efnahagserfiðleika og sársaukafullrar aðlögunar.
Því er mjög mikilvægt að átta sig á því að við þurfum sjálf að leysa hinn séríslenska verðbólguvanda sama hvaða gjaldmiðill er lögeyrir á Íslandi. Mögulega má færa rök fyrir því að fyrirheitið um upptöku evru í kjölfar aðildar að ESB muni skapa nægilegan hvata eða nægjanlegan alvarleika til þess að Íslendingar taki á sínum málum.“
Ákveði Ísland að taka upp evru munum við þurfa að uppfylla skilyrði ERM II til að komast inn í myntbandalagið. Verðbólgan er og hefur verið þrálát. En verðbólguvæntingar ráðast af mörgum þáttum, en fyrst og síðast af trúverðugleika. Trúverðugleika peningastefnu Seðlabankans, trúverðugleika fjármálastjórnar ríkisstjórnarinnar, trúverðugleika vinnumarkaðarins o.s.frv. Og hverjir eru það sem þurfa að trúa? Jú, það er hinn almenni Íslendingur.
Verðbólga hefur verið eitt helsta verkefni allra ríkisstjórna á lýðveldistímanum. Nánast allt hefur verið reynt til að halda henni í skefjum og skapa nægilegan trúverðugleika til að hún haldist niðri. Það eina sem hefur ekki verið reynt er að gangast undir gagngerar kerfisbreytingar líkt og upptaka evru myndi fela í sér. Ég er þess fullviss að upptaka evru sé akkúrat nægilega mikilvægur hvati til að ná loksins tökum á verðbólgunni. Farvegur vaxtalækkunar er skýr og óumdeildur og við sem höldum um stjórnartaumana munum tryggja aðlögun landsins að ERM II-skilyrðum um upptöku evru. Og við þær aðgerðir munu landsmenn loks öðlast trú á að verðbólga muni varanlega lækka.
Nei lokar dyrum – já heldur þeim opnum
Komandi þjóðaratkvæðagreiðsla krefur okkur um að horfa kalt á stöðuna. Vitum við nægilega mikið til að geta sagt með vissu hvað aðildarsamningur getur falið í sér?
Já þýðir að við fáum að vita meira, fáum staðreyndir upp á borðið. Ekki bara vangaveltur frá tveimur ólíkum pólum. Nei þýðir að við lokum dyrunum að þeim tækifærum sem aðildarsamningur hefur í för með sér. En eins og í öllum samningum mun hann hafa í för með sér kosti og galla. En við skuldum unga fólkinu okkar að gefa þeim færi á að sjá hvað okkur stendur til boða og hvaða kerfisbreytingar aðild gæti haft í för með sér, meðal annars í gjaldmiðilsmálum með upptöku evru.
Þau sem engu vilja breyta þurfa að útskýra fyrir þessu sama unga fólki hvernig eigi að takast á við þá staðreynd að krónan ýkir upp sveiflur og kostar okkur meira en við höfum hingað til viljað horfast í augu við. Að við stöldrum að minnsta kosti við svo reikningurinn verði ekki enn og aftur, umhugsunarlaust sendur á framtíðarkynslóðir. Ég hef góða samvisku gagnvart því að bjóða unga fólkinu okkar upp á þann valkost að klára samninga og treysti þeim og öðrum Íslendingum til að meta svo stöðuna. Fyrst og síðast út frá staðreyndum í síðari þjóðaratkvæðagreiðslu.