08 júl Hver á Ísland?
„Við munum glata fullveldinu. Við munum missa auðlindirnar. Samningurinn mun færa okkur atvinnuleysi, fátækt og ósjálfstæði.“
Þetta eru ekki fullyrðingar sem féllu árið 2026 vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar í ágúst. Nei. Þetta eru orð sem féllu árið 1993 þegar Alþingi fjallaði um EES-samninginn sem þá var yfirvofandi.
Ég fæddist árið 1989 og þekki ekkert annað en Ísland sem notið hefur þeirra tækifæra og lífsgæða sem EES-samningurinn hefur skapað. Ég man ekki hvernig lífið var án hans. En við gleymum kannski stundum því frelsi sem hann færði okkur. Við tökum því jafnvel sem sjálfsögðum hlut. Ég efast stórlega um að íslensk þjóð myndi í dag samþykkja að segja EES-samningum upp og afsala sér þeim lífsgæðum og tækifærum sem honum hafa fylgt.
Samt var samningurinn harðlega gagnrýndur á þeim tíma. Páll Pétursson, þingmaður Framsóknar, sagði að EES myndi færa okkur „ósjálfstæði, atvinnuleysi og fátækt.“ Eggert Haukdal, þingmaður Sjálfstæðisflokks, taldi að við værum að opna fiskimiðin og aðgang að landhelginni fyrir Evrópubandalaginu. Steingrímur J. Sigfússon sagði að verið væri að fórna fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar og Guðni Ágústsson varaði við því að Evrópubandalagið fengi „allt fyrir ekkert.“ Ólafur Ragnar Grímsson, sem nú er í forsvari fyrir nýjan hóp fólks sem ætlar að segja nei við frekari upplýsingum í ágúst, var jafnframt mótfallinn gerð EES-samningsins.
Hljómar kannski kunnuglega?
Þetta voru ekki jaðarsjónarmið á þeim tíma. Þetta voru leiðandi stjórnmálamenn sem töluðu af hjartans sannfæringu. Þeir trúðu því að EES-samningurinn myndi grafa undan íslensku samfélagi og færa okkur aftur á bak en ekki áfram.
Við vitum samt að sagan varð önnur. EES-samningurinn hefur skapað íslenskum fyrirtækjum aðgang að stærsta innri markaði heims, auðveldað okkur að stunda nám og störf innan svæðisins og styrkt okkar stöðu svo um munar á alþjóðavettvangi. Samningurinn varð einn af hornsteinum íslenskrar velsældar.
Þess vegna er einstaklega áhugavert að fylgjast með umræðunni sem nú á sér stað í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar í ágúst. Þeir einstaklingar sem leggjast gegn því að hefja viðræður að nýju virðast hafa leitað í leikbók þeirra sem voru mótfallnir EES á sínum tíma. Sama orðræða. Sami óttinn. Sömu spádómarnir.
Það sem situr þó mest í mér er sú hugmynd að þeir sem segja nei eigi einhvern einkarétt á því að þykja vænt um Ísland, fullveldi þess og sjálfstæði. Það er einfaldlega ekki þannig.
Ég verð líka að viðurkenna að ég er hugsi yfir dramatískum yfirlýsingum um að nú sé „baráttan um Ísland“ hafin. Ekki vegna þess að mér finnist óeðlilegt að tekist sé á um málið. Þvert á móti. Heldur vegna þess að orðalagið segir svo margt. Það gefur í skyn að Ísland sé eitthvað sem hægt er að eiga. Að þjóðin standi mögulega frammi fyrir því að missa landið sitt, taki hún ranga ákvörðun.
Hver þá?
Við hljótum þá líka að spyrja. Hver á þá Ísland núna? Hverjir eru það sem berjast harðast gegn því að þjóðin segi já við frekari upplýsingum um það hvað samningur við ESB gæti innifalið? Af hverju óttast þessir einstaklingar að þjóðin fái allar upplýsingar áður en hún tekur endanlega ákvörðun?
Að mínu mati segir fullyrðingin um að „baráttan um Ísland“ sé hafin kannski meira en ætlað var. Það gefur sannarlega í skyn að einhverjir eigi landið og að aðrir ætli að taka það af þeim. En það er alveg á kristaltæru að Ísland er ekki einkaeign nokkurs. Ísland er sameiginlegt verkefni okkar allra. Við búum í lýðræðisríki, sem betur fer.
Þess vegna finnst mér hjákátlegt að þeir einstaklingar sem tala hæst um fullveldi þjóðarinnar virðast síður treysta þjóðinni til að kynna sér valkostina áður en hún tekur ákvörðun. Þeir vilja ekki einu sinni að þjóðin fái tækifæri til að sjá samning áður en hún tekur afstöðu. Upplýsingar eru hættulegar!
Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um yfirráð eða eignarhald á landinu okkar. Hún snýst ekki um það hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Hún snýst um það hvort þjóðin vilji hefja viðræður á ný og fá fram samning sem hún getur síðan metið á eigin forsendum. Samþykkt eða hafnað. Hún snýst um okkar hagsmuni og okkar framtíð.
Í lýðræðisríki á fólkið Ísland. Ekki stjórnmálamenn eða hagsmunahópar. Þjóðin.
Loforð uppfyllt áratug síðar
Fyrir rúmum áratug tóku Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Bjarni Benediktsson, oddvitar ríkisstjórnar þess tíma, þá umdeildu ákvörðun að setja aðildarviðræður við ESB á ís. Með líklega einu frægasta bréfi síðari tíma. Það var gert án þess að þjóðin fengi að segja álit sitt. Það var gert án aðkomu Alþingis. Án alls samráðs. Þeir höfðu í alþingiskosningum örfáum mánuðum áður lofað að þjóðin fengi að segja sitt um næsta skref. Það loforð var svikið.
Nú stendur til að uppfylla þetta loforð. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur raunar haft þá skoðun í nær tvo áratugi að þjóðin ætti veita umboðið áður en haldið væri lengra. Hún sagði það skýrt árið 2009 þegar ríkisstjórnin sótti um aðild að ESB og hefur aldrei hvikað frá þeirri prinsippskoðun.
Ábyrg nálgun og tímamótaspurning
Íslensk þjóð glímir við óstöðugan gjaldmiðil, háa vexti, þráláta verðbólgu og fákeppni á mörgum mörkuðum. Á sama tíma eru á hverjum degi teknar ákvarðanir innan ESB sem hafa áhrif á okkar hagsmuni. Við eigum ekki sæti við borðið. Við fylgjumst með umræðunni úr dyragættinni. Sumir óttast að aukin samvinna við ESB grafi undan fullveldi okkar. Aðrir telja þvert á móti að áhrif okkar aukist og fullveldi styrkist með því að sitja við borðið þar sem ákvarðanir eru teknar. Einmitt þess vegna eigum við að mínu mati að sjá samning áður en við tökum afstöðu.
Um áraraðir hafa ákveðin hagsmunaöfl og stjórnmálaöfl á Íslandi fussað og sveiað gagnvart umræðunni um ESB (og EES). Vilja helst ekki ræða þennan valkost. Við höfum þrætt um það hvað sé mögulegt og hvað ekki alltof lengi. Ég tel að rétta leiðin til að færa okkur frá þessari lönguvitleysu sé að skoða alla valkosti. Fá upplýsingar og sjá hvað er raunverulega í boði. Þjóð sem treystir sjálfri sér óttast ekki upplýsingar. Hún óttast ekki umræðuna eða valkosti. Hún hlustar, metur og tekur síðan ákvörðun.
Að sjálfsögðu hafnar íslensk þjóð inngöngu í ESB ef samningur er okkur ekki hagfelldur. Það hafa Norðmenn gert í tvígang og síðast þegar ég vissi var Noregur ekki aðildarríki ESB.
Við höfum áður staðið frammi fyrir stórum ákvörðunum.
Við tókum ákvörðun um aðild að NATO.
Við tókum ákvörðun um EES.
Hvorug ákvörðunin var tekin af ótta. Báðar voru teknar með hagsmuni Íslands af leiðarljósi.
Nú stöndum við aftur á tímamótum.
Spurningin i ágúst er ekki hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið.
Spurningin er hvort við viljum kynna okkur valkostina nánar og fá upplýsingar áður en við tökum næsta skref.
Það er ekki baráttan um Ísland. Það er baráttan fyrir Ísland.