02 júl Ráðherra í bændaglímu og sjómanni
„Og ekki má gleyma því, að fiskveiðarnar verða ekki reknar eða áhersla lögð á þær nema að því leyti, sem hinn atvinnuvegurinn fær stutt þær. Það er því óumdeilanlega svo, að því meiri arður, sem er af landbúnaðinum, því meira getur hann látið í té til framfærslu heildarinnar.“
Gamalt og gilt lögmál
Þetta er ekki tilvitnun í metnaðarfulla framtíðarsýn formanns Bændasamtakanna í viðtali við RÚV á dögunum. Tilvitnunin er fengin úr riti Jóns Eiríkssonar og Páls Vídalín, Viðreisn Íslands, Deo, Regi, Patriae, sem út kom í Sórey 1768 og fyrst í íslenskri þýðingu 1985.
Að sönnu hafa á löngum tíma orðið algjör hlutverkaskipti með þessum tveimur gömlu höfuðatvinnugreinum landsins.
Eftir stendur þó lögmálið: Að ein atvinnugrein verður ekki studd fjárhagslega nema önnur afli til þess fjár.
Þjóðarsátt þrasgjarnrar þjóðar
Bændasamtökin hafa boðað til aukabúnaðarþings í þeim tilgangi að blása til andstöðu við fulla aðild að Evrópusambandinu tveimur vikum áður en þjóðin gengur að kjörborðinu um allt aðra spurningu: Hvort halda eigi viðræðum um mögulega fulla aðild áfram og meta að því loknu kosti og galla, meðal annars fyrir landbúnaðinn.
Vel má vera að hugmyndin sé fyrst og fremst að rugla kjósendur í ríminu að þessu leyti. En látum það liggja milli hluta.
Hitt er athyglisverðara að formaður Bændasamtakanna talar eins og það lögmál sé ekki lengur virkt að stuðningur við eina atvinnugrein byggist á framlögum frá öðrum atvinnugreinum.
Ég hygg að okkar þrasgjarna þjóð hafi um fátt verið meira sammála en einmitt öflugan stuðning við landbúnaðinn. Sjálfur tel ég brýnt að varðveita þá samstöðu.
Aftur á móti hef ég efasemdir um að það megi takast ef sáttin er alfarið slitin úr tengslum við þau lögmál, sem gilda um framfarir í búskap þjóðarinnar allrar.
Tvær leiðir og bændaforystan í orði á móti báðum
Meginviðfangsefni landbúnaðarins eins og annarra atvinnugreina er að auka framleiðni. Ella dragast bændur aftur úr. Til þess eru bara tvær leiðir:
Önnur leiðin er sú að bændum fækki áfram þannig að hvert bú framleiði meira. Þetta er á borði stefna Bændasamtakanna.
Hin leiðin er að stækka markaðssvæðið fyrir óbreyttan fjölda bænda. Þessu eru Bændasamtökin algjörlega mótfallin. Undantekningin er glufa fyrir tollfrjálsan skyrútflutning, sem hefur tekist mjög vel, gegn mjög takmörkuðu tollfrelsi fyrir innflutning á kjöti.
Í orði heyrist mér hins vegar að forysta bænda sé á móti báðum leiðum án þess að hafa skoðun á því hvernig það megi verða, hvað það muni kosta og hver eigi að borga brúsann.
Kannski skýrir þessi óræða orðræða að mörgum finnst sem landbúnaðarpólitíkin sé hreyfingarlaus í blindgötu og hafi lengi verið. Þrátt fyrir það er búskapur víðast til mikillar fyrirmyndar.
Eiga Bændasamtökin að ráða starfsskilyrðum annarra atvinnugreina?
Hluti þjóðarsáttarinnar um landbúnaðinn felst í því að bændur ráði sjálfir búskaparpólitík sinni.
En finnst bændum sjálfum að hagsmunum þeirra sé best borgið með því að það áhrifavald nái líka til þess að ákveða starfsskilyrði allra annarra í þjóðarbúskapnum eins og til stendur á aukabúnaðarþingi?
Bændasamtökin fengu hvorki að hindra aðild að EFTA né EES. Það þjónaði heildarhagsmunum þjóðarinnar og gerði útflutningsgreinunum kleift að standa undir skattgreiðslum í þágu þjóðarsáttar um landbúnaðinn. Hvaða rök standa til að breyta þessu?
Spurningar sem aukabúnaðarþing þarf að svara
Um leið og aukabúnaðarþing hvetur þjóðina til að loka tækifærum fyrir aðrar atvinnugreinar til að verja samkeppnisstöðu á erlendum mörkuðum og opna ný tækifæri til frekari sóknar í tollabandalagi þarf það að svara ýmsum augljósum spurningum:
Hver er til að mynda framtíðarsýn aukabúnaðarþings um stöðu landbúnaðarins með áframhaldandi fækkun bænda í óbreyttu kerfi? Gengur hún upp til lengri tíma? Þarf ekki meiri framlög? Getur fækkunin gengið fram án verulegra umbreytinga? Hver á að borga nýja fjárfestingu?
Ef umbreytingar eru óhjákvæmilegar hvort sem Ísland verður innan eða utan tollabandalags Evrópusambandsins kallar það á svar við þessari spurningu: Verður léttara fyrir bændur að takast á við það viðfangsefni upp á eigin spýtur eða með þeim öfluga stuðningi, sem felst í alþjóðlegu samstarfi?
Framlag atvinnuvegaráðherra til þjóðarsáttar
Atvinnuvegaráðherra tekur með jöfnu millibili nokkrar glímur við forystu Bændasamtakanna um framlög til landbúnaðarins. Þjóðarsáttin felst í því að bændur leggja ráðherra í flestum þeirra óháð því hvaða stjórnmálaflokki hann tilheyrir hverju sinni.
En hér er ráðherra bara milliliður. Til þess að borga reikninginn þarf hann að fara í sjómann við forystu Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi og annarra nýrri útflutningsgreina og sækja þangað peninga með skattheimtu.
En ráðherra getur líka beitt sér fyrir því að önnur leið verði farin:
Með því að tengja Ísland við stærsta bandalag tollfrjálsra viðskipta í heiminum, sem auk þess gefur íslenskum útflytjendum aðgang að umfangsmestu fríverslunarsamningum við öll helstu markaðssvæðin, er möguleiki í miðju alheims tollastríði að verja samkeppnisstöðu íslenskra útflutningsfyrirtækja og skapa þeim ný sóknarfæri til aukinnar verðmætasköpunar.
Framtíð landbúnaðarstyrkjanna veltur á þessu.
Að stækka þjóðarkökuna eða taka toll af minni köku fyrir landbúnaðinn
Landbúnaðurinn er eina atvinnugreinin, sem óhjákvæmilega lendir í miklum umbreytingum með aðild að tollabandalaginu. Fyrir aðrar atvinnugreinar opnar slíkt skref fyrst og fremst ný sóknarfæri.
Þar af leiðir að taka þarf sérstaklega vel utan um landbúnaðinn eigi þjóðarsáttin að haldast.
Í miðju tollastríði þarf atvinnuvegaráðherra því að meta þetta: Hvort er líklegra til að viðhalda þjóðarsátt um framlög útflutningsgreina til landbúnaðarins að taka þá áhættu að samkeppnisstaða þeirra versni að öllu óbreyttu eða kanna til þrautar að verja hana og styrkja með nýjum skrefum?
Er ekki eðlilegt að ráðherrann hugsi sem svo: Versni samkeppnisstaðan vegna tollastríðsins eða þrengra verði um ný sóknarfæri af þeim sökum má ljóst vera að sú þraut verður að sama skapi þyngri að sækja skattpeninga til útflutningsfyrirtækjanna. Og því sé hyggilegra að leita leiða til að stækka kökuna.
Þjóðin þarf að heyra rökstutt álit bænda á þessu álitaefni, sem enginn ábyrgur ráðherra getur ýtt út af borði sínu eða læst ofan í skúffu.
Ráðherra ætti að upplýsa bændur og þjóðina um heildarmyndina
Að gefnu þessu tilefni frá forystu Bændasamtakanna mætti ráðherra gjarnan taka saman upplýsingar um eftirfarandi:
- Hvað blasir við að öllu óbreyttu með áframhaldandi fækkun bænda á sama eða meiri hraða en verið hefur?
- Hvaða ný tækifæri eru í landbúnaði? Hvað kosta þau? Hvaða atvinnugrein á að leggja fram nýja fjármuni til slíkra fjárfestinga?
- Hversu langan tíma þarf landbúnaðurinn til þess að verjast tollfrelsi og nýta þau tækifæri, sem í því kunna að felast?
- Hvernig mun nýtt vaxtaumhverfi breyta rekstrarafkomu og bæta samkeppnisstöðu?
- Hvort er meira haldreipi í ríkissjóði einum eða viðbótarstuðningi, sem fæst með alþjóðlegu samstarfi, ef umbreytingar eru óhjákvæmilegar?
Sjá framtíðina betur innan ESB en utan!
Síðan væri áhugavert ef ráðherra kallaði saman ráðstefnu bænda, neytenda og þeirra útflutningsgreina, sem kosta þjóðarsáttina um landbúnaðinn, til að ræða heildarmyndina fyrir aukabúnaðarþingið.
Umræðan í dag virkar þannig á mig að engu er líkara en að forysta Bændasamtakanna sjái betur fyrir sér hver framtíð landbúnaðar á Íslandi yrði innan tollabandalags Evrópusambandsins en hver hún er líkleg til að verða utan þess.
Þurfum við ekki líka að beina sjónum okkar að þeirri óvissu framtíð. Ekki bara með endalausri upptalningu á góðum hugmyndum, heldur með raunsærri umræðu um hvaða útflutningsgreinar geta með skattgreiðslum breytt þeim í veruleika og hvernig á að sannfæra þær um að borga þá skatta.